Από τον Ιούλιο Καίσαρα στον Κοριολανό: όταν η δημοκρατία γεννά τους ίδιους τους δημίους της

1:37 ΑΡΧΊΖΕΙ Ο ΚΟΡΙΟΛΑΝΟΣ

Η εξουσία στον Σαίξπηρ δεν μοιάζει ποτέ με θρόνο σταθερό. Μοιάζει περισσότερο με πυρακτωμένο μέταλλο που καίει όποιον το κρατά πολλή ώρα στα χέρια του. Στον «Ιούλιο Καίσαρα» και στον «Κοριολανό», ο μεγάλος δραματουργός δεν γράφει απλώς δύο πολιτικές τραγωδίες. Συνθέτει δύο νεκρώσιμες ακολουθίες για την ανθρώπινη φιλοδοξία, τη δημαγωγία, την αλαζονεία και την τρομακτική ευκολία με την οποία μια κοινωνία μπορεί να μετατρέψει τους ήρωές της σε τέρατα.

Η «Βραδιά Η Πτώση της Εξουσίας» ενώνει δύο έργα που συνομιλούν σαν σκοτεινά αδέλφια. Από τη μία ο Βρούτος — ο στοχαστικός ιδεαλιστής που δολοφονεί έναν φίλο για χάρη μιας δημοκρατίας που τελικά καταρρέει. Από την άλλη ο Κοριολανός — ο αδυσώπητος πολεμιστής που σώζει τη Ρώμη αλλά αδυνατεί να κρύψει την περιφρόνησή του για τον ίδιο τον λαό της.

Ο Σαίξπηρ γνώριζε κάτι που οι πολιτικοί όλων των εποχών ξεχνούν: κανένα καθεστώς δεν πέφτει μόνο από προδότες. Πέφτει όταν η εξουσία χάνει την επαφή με την ανθρώπινη ψυχή.

Η «Βραδιά Η Πτώση της Εξουσίας» δεν ενώνει τυχαία αυτά τα δύο έργα. Το ένα μοιάζει να συνεχίζει το άλλο σαν σκοτεινός αντίλαλος μέσα στους αιώνες. Στον «Ιούλιο Καίσαρα» βλέπουμε τη δολοφονία ενός ηγέτη στο όνομα της δημοκρατίας. Στον «Κοριολανό» παρακολουθούμε την εξορία ενός στρατηγού από τον ίδιο λαό που κάποτε τον αποθέωνε. Και στις δύο περιπτώσεις, η Ρώμη μοιάζει λιγότερο με πόλη και περισσότερο με ζωντανό οργανισμό που καταβροχθίζει τα παιδιά του.

Ο Σαίξπηρ γνώριζε κάτι που οι πολιτικές κοινωνίες αρνούνται ακόμη να παραδεχτούν: καμία εξουσία δεν πέφτει μόνη της. Χρειάζεται πάντα ένα πλήθος πρόθυμο να παρασυρθεί.

Το πιο συγκλονιστικό στοιχείο είναι πως ο ίδιος ο Καίσαρας δεν είναι τελικά ο πρωταγωνιστής Παρότι το έργο φέρει το όνομά του, ο πραγματικός πυρήνας της τραγωδίας είναι ο Βρούτος. Ένας άνθρωπος ευγενής, καλλιεργημένος, ηθικός, σχεδόν βασανιστικά τίμιος. Δεν συνωμοτεί από φθόνο ούτε από προσωπικό συμφέρον Δολοφονεί επειδή πείθεται ότι υπηρετεί το κοινό καλό.. Συνωμοτεί επειδή πείθεται πως υπηρετεί τη σωτηρία της Ρώμης.. Ο αληθινός τραγικός ήρωας είναι ο Βρούτος. Δεν δολοφονεί από φιλοδοξία ούτε από μίσος.

Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη σαιξπηρική ειρωνεία. Οι πιο επικίνδυνες πράξεις στην Ιστορία συχνά δεν γίνονται από τέρατα αλλά από ανθρώπους που πιστεύουν πως είναι ενάρετοι.

Ο Βρούτος μοιάζει με μορφή αρχαιοελληνικής τραγωδίας. Βαδίζει προς την καταστροφή με πλήρη συνείδηση του ηθικού βάρους των πράξεών του. Κι όμως προχωρά. Γιατί φοβάται περισσότερο την τυραννία από το αίμα. Ο Σαίξπηρ δεν τον καταδικάζει εύκολα. Τον κοιτά με θλίψη. Σαν να αναγνωρίζει μέσα του όλους εκείνους τους ανθρώπους που προσπάθησαν να σώσουν έναν κόσμο και τελικά τον κατέστρεψαν.

Η περίφημη σκηνή της δολοφονίας παραμένει από τις πιο συνταρακτικές στην παγκόσμια δραματουργία όχι εξαιτίας της βίας αλλά εξαιτίας της προδοσίας. Ο Καίσαρας αντέχει τα μαχαίρια. Δεν αντέχει το πρόσωπο του Βρούτου ανάμεσα στους δολοφόνους. Εκεί καταρρέει πραγματικά.

Το «Και συ τέκνον, Βρούτε;» δεν είναι απλώς ιστορική φράση. Είναι η στιγμή όπου η πολιτική μετατρέπεται σε υπαρξιακό πένθος.

Κι ύστερα έρχεται ο Μάρκος Αντώνιος.

Αν ο Βρούτος εκφράζει τον ιδεαλισμό, ο Αντώνιος εκπροσωπεί τη δύναμη της πολιτικής θεατρικότητας.

Ο λόγος του πάνω από το πτώμα του Καίσαρα είναι ίσως το πιο αριστουργηματικό μάθημα πολιτικής χειραγώγησης που γράφτηκε ποτέ. Ο Αντώνιος δεν φωνάζει. Δεν ουρλιάζει. Δεν επιτίθεται ευθέως. Χαϊδεύει το πλήθος μέχρι να το μετατρέψει σε αγέλη. Ο Σαίξπηρ εδώ αποκαλύπτει έναν μηχανισμό που επιβιώνει μέχρι σήμερα: οι μάζες δεν κινούνται από λογική αλλά από συγκίνηση, θέαμα και φόβο.

Τι άλλαξε; Τίποτα. Μόνο ο ρήτορας.

Δεν είναι τυχαίο ότι το έργο γράφεται σε μια εποχή βαθιάς πολιτικής ανησυχίας για τη διαδοχή της Ελισάβετ Α΄. Η Αγγλία φοβόταν το κενό εξουσίας. Ο Σαίξπηρ μεταφέρει αυτόν τον φόβο στη Ρώμη και ουσιαστικά προειδοποιεί ότι η κατάρρευση ενός ισχυρού ηγέτη δεν φέρνει απαραίτητα ελευθερία. Μπορεί να ανοίξει την πόρτα στο χάος. Και ξαφνικά ο όχλος που λίγο πριν επευφημούσε τον Βρούτο ζητά αίμα.

Δεν είναι τυχαίο ότι το έργο γράφεται σε μια εποχή όπου η Αγγλία φοβάται το μέλλον μετά την Ελισάβετ Α΄. Ο Σαίξπηρ αφουγκράζεται τον τρόμο μιας κοινωνίας που καταλαβαίνει πως όταν πεθαίνει ένας ισχυρός ηγέτης, δεν έρχεται απαραίτητα ελευθερία. Μπορεί να έρθει χάος.

Κι εδώ ακριβώς γεννιέται το μεγάλο σαιξπηρικό δράμα. Οι πιο επικίνδυνες πράξεις στην Ιστορία δεν γίνονται πάντοτε από διεφθαρμένους ανθρώπους. Συχνά γεννιούνται από ιδεαλιστές που πιστεύουν ότι έχουν το ηθικό δικαίωμα να αποφασίζουν για τη μοίρα των άλλων.

Ο Βρούτος δεν είναι απλώς πολιτικός συνωμότης. Είναι τραγικός φιλόσοφος παγιδευμένος ανάμεσα στη φιλία και στο καθήκον. Αγαπά τον Καίσαρα αλλά φοβάται την πιθανότητα να μετατραπεί σε τύραννο. Δεν σκοτώνει αυτό που είναι ο Καίσαρας. Σκοτώνει αυτό που ίσως γίνει. Η λεπτομέρεια αυτή κάνει το έργο συγκλονιστικά σύγχρονο.

Πόσες φορές οι κοινωνίες δεν καταστρέφουν ανθρώπους, ελευθερίες ή ιδέες όχι για ό,τι έκαναν αλλά για ό,τι φοβούνται πως θα κάνουν;

Κι αν ο «Ιούλιος Καίσαρ» είναι τραγωδία της πολιτικής προδοσίας, ο «Κοριολανός» είναι τραγωδία της πολιτικής αλαζονείας.

Ο Κοριολανός δεν υποκρίνεται ποτέ. Κι αυτή είναι η καταστροφή του.

Περιφρονεί ανοιχτά τους πληβείους. Δεν αντέχει τη δημαγωγία, τις δημόσιες σχέσεις, τη θεατρικότητα της πολιτικής. Θέλει να κυβερνά όπως πολεμά: με δύναμη και ευθύτητα. Μα η δημοκρατία απαιτεί κάτι που εκείνος θεωρεί εξευτελισμό — να μιλήσεις στον λαό σαν ίσος.

Εδώ ο Σαίξπηρ γίνεται σχεδόν τρομακτικά σύγχρονος. Γιατί ο Κοριολανός δεν είναι απλώς ένας αλαζόνας στρατηγός. Είναι ο άνθρωπος που πιστεύει πως η ικανότητα αρκεί για να κυβερνήσεις. Πως επειδή μπορείς να σώσεις μια πόλη, έχεις αυτομάτως δικαίωμα να την εξουσιάζεις.

Αλλά οι κοινωνίες δεν λειτουργούν μόνο με αριστεία. Λειτουργούν και με συναίνεση, συμβολισμό, υπομονή και ψυχολογία.

Ο Κοριολανός είναι ένας από τους πιο δύσκολους και μεγαλειώδεις ήρωες του Σαίξπηρ. Δεν διαθέτει τη γοητεία του Άμλετ ούτε τη σκοτεινή ποιητικότητα του Μάκβεθ. Είναι σκληρός, απότομος, σχεδόν αφόρητος. Ένας άνθρωπος φτιαγμένος αποκλειστικά για τον πόλεμο. Και ακριβώς γι’ αυτό αδυνατεί να επιβιώσει μέσα στην πολιτική.

Ο Κοριολανός σώζει τη Ρώμη, κατακτά πόλεις, πολεμά σαν θηρίο, αλλά δεν μπορεί να κάνει το πιο απλό πράγμα που απαιτεί η δημοκρατία: να μιλήσει στον λαό χωρίς περιφρόνηση. Δεν αντέχει τη δημαγωγία. Δεν αντέχει την ανάγκη να κερδίσει ψήφους. Δεν αντέχει καν την ιδέα ότι άνθρωποι που δεν πολέμησαν έχουν δικαίωμα να κρίνουν έναν στρατηγό.

Κι όμως, όσο δίκιο κι αν πιστεύει πως έχει, ο Σαίξπηρ δεν τον παρουσιάζει ποτέ ως αθώο μάρτυρα. Ο Κοριολανός πάσχει από μια βαθιά ανθρώπινη τύφλωση: πιστεύει ότι η ικανότητα αρκεί για να κυβερνήσεις.

Πόσοι ηγέτες ακόμη και σήμερα δεν θεωρούν πως η αποτελεσματικότητα τους δίνει αυτόματα ηθική ανωτερότητα;

Η σύγκρουσή του με τους πληβείους αποκτά σχεδόν φιλοσοφικές διαστάσεις. Από τη μία, ένας λαός ευμετάβλητος, ευάλωτος στη χειραγώγηση, συχνά ανώριμος. Από την άλλη, ένας αριστοκρατικός πολεμιστής που δεν κρύβει την απέχθειά του για τις μάζες.

Ο Σαίξπηρ δεν παίρνει εύκολα το μέρος κανενός. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλοφυΐα του.

Οι πληβείοι στον «Κοριολανό» δεν παρουσιάζονται σαν αγνοί φορείς δημοκρατίας. Συχνά είναι φοβισμένοι, άστατοι και χειραγωγήσιμοι. Οι δημαγωγοί Βρούτος και Σικίνιος τούς κατευθύνουν σχεδόν σαν μαριονέτες. Την ίδια στιγμή όμως, ο Κοριολανός φέρεται σαν άνθρωπος που θεωρεί τη λαϊκή φωνή προσβολή. Και κάπου εκεί η τραγωδία γίνεται αναπόφευκτη.

Η σχέση του με τη μητέρα του, τη Βολουμνία, είναι από τις πιο βαθιές και σκοτεινές σχέσεις μητέρας και γιου στο παγκόσμιο θέατρο. Η Βολουμνία δεν ανέθρεψε παιδί. Ανέθρεψε στρατιώτη. Λατρεύει τις πληγές του γιου της περισσότερο από την ευτυχία του. Βλέπει στο αίμα του τη δόξα της οικογένειας. Έτσι ο Κοριολανός μεγαλώνει χωρίς συναισθηματική γλώσσα. Ξέρει μόνο να πολεμά.

Κι όταν εξορίζεται από τη Ρώμη, δεν συντρίβεται απλώς πολιτικά. Καταρρέει υπαρξιακά. Η πόλη που υπηρέτησε τον αντιμετωπίζει σαν ξένο.

Η ειρωνεία γίνεται σχεδόν αρχαιοτραγική όταν ο μεγαλύτερος υπερασπιστής της Ρώμης καταλήγει να βαδίζει εναντίον της επικεφαλής των εχθρών της.

Κι όμως, ακόμη και τότε, ο Σαίξπηρ δεν του επιτρέπει να γίνει ολοκληρωτικά τέρας.

Στην τελική συνάντηση με τη μητέρα του, τη γυναίκα του και το παιδί του, ο Κοριολανός λυγίζει. Όχι μπροστά στη Σύγκλητο. Όχι μπροστά στον φόβο. Μπροστά στη μνήμη της ανθρώπινης αγάπης.

Εκεί βρίσκεται ίσως και η πιο συγκλονιστική στιγμή του έργου. Ο άνθρωπος που δεν νικήθηκε από στρατούς νικιέται από τη φωνή της μητέρας του.

Και πληρώνει αυτή την ανθρωπιά με τη ζωή του.

Ο Αουφίδιος, ανίκανος να αντέξει τη δόξα του, οργανώνει τη δολοφονία του. Η εξουσία, για άλλη μια φορά, καταβροχθίζει εκείνον που τη στήριξε.

Ακούγοντας σήμερα αυτά τα δύο έργα, δύσκολα μπορεί κανείς να τα δει σαν «ιστορικά δράματα εποχής». Ο Σαίξπηρ μιλά για τον πυρήνα της πολιτικής εξουσίας με τρόπο σχεδόν ανατριχιαστικά σύγχρονο.

Ο Αντώνιος θυμίζει σύγχρονους επικοινωνιολόγους που μετατρέπουν το συναίσθημα σε όπλο. Ο Βρούτος μοιάζει με διανοούμενους που θυσιάζουν την πραγματικότητα στο όνομα της ιδεολογίας. Ο Κοριολανός φέρνει στον νου ηγέτες που θεωρούν τον λαό ανίκανο να αποφασίζει για τον εαυτό του. Και το πλήθος; Το πλήθος παραμένει αιώνιο. Διψασμένο για ήρωες, έτοιμο να τους λατρέψει και λίγο αργότερα να τους διαλύσει.

Η μεγάλη δύναμη αυτής της «Βραδιάς Η Πτώση της Εξουσίας» βρίσκεται ακριβώς εκεί. Δεν ακούμε απλώς δύο έργα για τη Ρώμη. Ακούμε την αιώνια αδυναμία του ανθρώπου να συνυπάρξει με την εξουσία χωρίς να δηλητηριαστεί από αυτήν.

Και παρ’ όλα αυτά, μέσα στη σκοτεινιά, ο Σαίξπηρ αφήνει μια τελευταία σπίθα αξιοπρέπειας.

Ο Βρούτος πεθαίνει ηττημένος αλλά όχι διεφθαρμένος. Ο Κοριολανός πεθαίνει μόνος αλλά όχι δειλός. Και οι δύο, λίγο πριν το τέλος, καταλαβαίνουν κάτι βαθιά ανθρώπινο: πως η εξουσία χωρίς αυτογνωσία οδηγεί αναπόφευκτα στην καταστροφή.

Ίσως γι’ αυτό τα έργα αυτά δεν γερνούν ποτέ.

Γιατί κάθε εποχή γεννά νέους Καίσαρες, νέους Βρούτους, νέους Κοριολανούς και νέα πλήθη που χειροκροτούν σήμερα εκείνον που αύριο θα καταδικάσουν.

Και ο Σαίξπηρ, τέσσερις αιώνες μετά, συνεχίζει να στέκεται πάνω από τα ερείπια της πολιτικής με ένα πικρό χαμόγελο, σαν γέροντας προφήτης που γνώριζε εξαρχής ότι η μεγαλύτερη τραγωδία δεν είναι η πτώση της εξουσίας.

Η μεγαλύτερη τραγωδία δεν είναι η πτώση της εξουσίας. Είναι ότι ο άνθρωπος δεν παύει ποτέ να την ποθεί. Είναι η αδυναμία του ανθρώπου να μάθει από αυτήν.

Ιούλιος Καίσαρ

Μετάφραση: Κ. Καρθαίος Σκηνοθεσία: Στέλιος Παπαδάκης Ακούγονται οι ηθοποιοί: Ορφέας Ζάχος, Σταύρος Ζαλμάς, Δημήτρης Τσούτσης, Σωτήρης Βάγιας, Τρύφων Καρατζάς, Δημήτρης Γούσης, Λόισκα Αβαγιανού, Μηνάς Χατζησάββας, Γιώργος Παρτσαλάκης, Τάκης Βουλαλάς, Γιώργος Λέφας, Λευτέρης Ελευθεριάδης

Κοριολανός

Μετάφραση: Βασίλης Ρώτας Σκηνοθεσία: Γιώργος Θεοδοσιάδης Ακούγονται οι ηθοποιοί: Νικήτας Τσακίρογλου (Κοριολανός), Ελένη Χατζηαργύρη, Γρηγόρης Βαλτινός, Νίκος Γαροφάλλου, Παναγιώτης Ζαγανιάρης, Βλάσης Ζώτης, Φάνης Θωμαΐδης, Κάκια Ιγερινού, Βασίλης Καΐλας, Κώστας Κοκκάκης, Κώστας Κοντογιάννης, Γιώργος Μοσχίδης, Βάσος Ανδρονίδης, Γιώργος Μπαγιώκης, Νεφέλη Ορφανού, Νίκος Παπαδόπουλος, Ντίνος Σούτης, Μάριος Τζανακάκης, Σίμος Χριστοδούλου

📜 Εγγραφή στο κανάλι για περισσότερα θεατρικά έργα, μυστήριο και vintage ατμόσφαιρα!

https://www.youtube.com/@angeligeorgia808

Δεν πουλάμε ψυχή. Κρατάμε το φως αναμμένο

👉 https://angeligeorgiastoryteller.gr/support

Ό,τι αγάπησα και διάβασα, το αφήνω να βρει νέο σπίτι

👉 Metabook: https://metabook.gr/angel67

🍀 Angeli Georgia Storyteller of Light 💖