© Το υλικό δημοσιεύεται αποκλειστικά για λόγους διάσωσης, διατήρησης και προβολής της πολιτιστικής και ραδιοφωνικής μας κληρονομιάς

Στις όχθες του ποταμού, δίπλα στον νερόμυλο, η κόρη του μυλωνά περιμένει από τον αγαπημένο της την επιβεβαίωση μιας κοινής ζωής. Ο Πρίγκιπας έρχεται να αναγγείλει τον γάμο του με γυναίκα της τάξης του. Προσφέρει κοσμήματα και χρήματα, σαν να μπορούσε η πληγωμένη εμπιστοσύνη να αποζημιωθεί. Η αποκάλυψη της εγκυμοσύνης δεν ανατρέπει την απόφασή του. Η αποχώρησή του αφήνει πίσω μια ύπαρξη που αισθάνεται ότι της αφαιρέθηκε ολόκληρο το μέλλον

Η σκηνή του χωρισμού αποτελεί τον δραματικό πυρήνα του έργου. Ο Πούσκιν αντιπαραθέτει δύο ασύμβατες γλώσσες: εκείνη της αφοσίωσης και εκείνη της κοινωνικά νομιμοποιημένης υπεκφυγής. Ο άνδρας επικαλείται τις δεσμεύσεις της καταγωγής του· η γυναίκα υπερασπίζεται όσα έζησαν. Η ταξική ανισότητα αποκτά έτσι σωματική παρουσία. Εκείνος διαθέτει τίτλο, περιουσία και δυνατότητα επιστροφής στην κανονικότητα. Εκείνη σηκώνει το βάρος της εγκατάλειψης και μιας μητρότητας χωρίς αναγνώριση, μέσα σε έναν κόσμο όπου η γυναικεία τιμή αποτελεί δημόσια υπόθεση.

Ο Πρίγκιπας είναι τρομακτικά οικείος ακριβώς επειδή δεν χρειάζεται να εμφανιστεί ως τέρας. Η τρυφερότητά του συνυπάρχει με την προθυμία να θυσιάσει τον άλλον για να διατηρήσει τη θέση του. Η επίκληση της αναγκαιότητας μεταμφιέζει την επιλογή σε πεπρωμένο. Εδώ βρίσκεται η οξύτητα της κοινωνικής κριτικής: οι ιεραρχίες της παλαιάς Ρωσίας προσφέρουν στον προνομιούχο έτοιμο άλλοθι. Ωστόσο, οι μεταγενέστερες επιστροφές του φανερώνουν ότι η μνήμη αντιστέκεται στην τακτοποίηση. Η ενοχή επιμένει εκεί όπου τελειώνουν οι δικαιολογίες.

Η κόρη του μυλωνά, από την άλλη, δεν εξαντλείται στην εικόνα της αθώας εγκαταλειμμένης. Ο λόγος της περνά από την προσμονή στην αδυναμία κατανόησης και κατόπιν στην οργή. Αναζητεί ακόμη και στον εαυτό της την αιτία της απόρριψης, όπως συχνά συμβαίνει όταν η αγάπη έχει γίνει θεμέλιο προσωπικής αξίας. Ο πνιγμός της σηματοδοτεί την καταστροφή αυτής της εξάρτησης με τον πιο οδυνηρό τρόπο. Η μυθική μεταμόρφωση της χαρίζει δύναμη, χωρίς να θεραπεύει την πληγή που τη γέννησε.

Επτά χρόνια αργότερα, η Ρουσάλκα οργανώνει την προσέγγιση του Πρίγκιπα μέσω της μικρής τους κόρης. Η μητρότητα εμπλέκεται πλέον στην επιθυμία της εκδίκησης. Το παιδί, φορέας μιας συγγένειας που ο πατέρας απέφυγε να αναλάβει, γίνεται αγγελιοφόρος μιας σύγκρουσης που προϋπήρχε της γέννησής του. Η σκηνή επιτρέπει μια σκληρή ψυχολογική ανάγνωση: ο αδικημένος μπορεί να μεταδώσει την οδύνη του στον πιο ανυπεράσπιστο άνθρωπο. Η δικαιοσύνη που αναζητεί η μητέρα απειλείται από τα ίδια τα μέσα της.

Ο μυλωνάς συμπληρώνει αυτή την τραγική οικονομία. Αρχικά αντιμετωπίζει τη σχέση της κόρης του ως ευκαιρία υλικού οφέλους. Η φτώχεια εξηγεί τον υπολογισμό του, αλλά δεν αναιρεί την ευθύνη του: αποτιμά το κέρδος ενώ παραβλέπει τον κίνδυνο. Μετά την απώλεια, η παραφροσύνη του αποκτά σχεδόν σαιξπηρική ένταση. Η εικόνα του ανθρώπου που πιστεύει ότι είναι κοράκι φανερώνει μια συνείδηση εκτοπισμένη από την ανθρώπινη κοινότητα. Ο πατέρας απομένει μέσα στα ερείπια μιας ζωής που δεν κατόρθωσε να προστατεύσει.

Στη δική μου ανάγνωση, η μεγαλύτερη δύναμη του έργου βρίσκεται στη συνάντηση του καθημερινού με το απόκοσμο. Τα δώρα, οι γαμήλιες συμφωνίες και η πατρική ιδιοτέλεια συγκροτούν έναν αναγνωρίσιμο κόσμο· ο βυθός αποκαλύπτει όσα αυτός ο κόσμος καταπιέζει. Ακόμη και η σύζυγος του Πρίγκιπα υφίσταται τη συναισθηματική απουσία του. Σήμερα, πίσω από διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες, αναγνωρίζουμε ακόμη την εγκατάλειψη ευθυνών, την εξαγορά της σιωπής και την απαίτηση να ξεχάσει γρήγορα εκείνος που πληγώθηκε.

Το ανολοκλήρωτο δράμα αφήνει μετέωρη την τελική έκβαση. Δεν δικαιούμαστε να αποδώσουμε στον Πούσκιν μια κάθαρση που δεν έγραψε. Αυτή η εκκρεμότητα, ωστόσο, εντείνει για τον σημερινό αναγνώστη το ηθικό ερώτημα. Η οδύνη εξηγεί την εκδικητικότητα χωρίς να την αγιάζει· η μεταμέλεια αποκτά αξία όταν συνοδεύεται από ανάληψη ευθύνης. Κι ο Δνείπερος εξακολουθεί να κυλά, κρατώντας όσα οι άνθρωποι θέλησαν να αποσιωπήσουν. Το χρέος της αγάπης παραμένει: να αναγνωρίζουμε τον άλλον πριν η απελπισία του γίνει η μόνη φωνή που μπορούμε να ακούσουμε.

Σημείωση ακρίβειας: Στο πρωτότυπο η κόρη του μυλωνά δεν ονομάζεται Νατάσα. Το όνομα ανήκει στη μεταγενέστερη όπερα του Αλεξάντρ Νταργκομίζσκι. Η κριτική αφορά το δραματικό κείμενο και δεν προϋποθέτει συγκεκριμένη σκηνοθεσία ή ερμηνείες.

Αφήγηση, ραδιοφωνική προσαρμογή και σκηνοθεσία: Γιάννης Χουβαρδάς Ακούγονται οι ηθοποιοί: Γιώργος Κέντρος, Πέρρης Μιχαηλίδης, Σοφοκλής Πέππας, Καριοφυλιά Καραμπέτη, Αλέξανδρος Μυλωνάς, Λυδία Φωτοπούλου, Πέτρος Ζηβανός, Νικολέττα Βλαβιανού, Μαρία Κατσιαδάκη