Κάτω από τα γέλια του Μολιέρου ακούγεται πάντα ένας ήχος πιο σκοτεινός — ο θόρυβος της εξουσίας όταν φοβάται να χάσει τον έλεγχο. Στον «Ιπτάμενο Γιατρό» και στον «Έρωτα Γιατρό», ο μεγάλος Γάλλος κωμωδιογράφος στήνει δυο φάρσες που μοιάζουν ανάλαφρες σαν θεατρικά πυροτεχνήματα, μα πίσω από τις μεταμφιέσεις, τις ψεύτικες αρρώστιες και τους τσαρλατάνους γιατρούς, κρύβεται η αγωνία της νεότητας να αναπνεύσει ελεύθερα.
Ο Μολιέρος δεν σατιρίζει απλώς τους γιατρούς. Σατιρίζει μια κοινωνία που μετατρεπόταν σε μηχανή συμφέροντος, όπου ο γάμος ήταν οικονομική συμφωνία και η ανθρώπινη επιθυμία έπρεπε να περνά από την άδεια του πατέρα, της προίκας και της υποκρισίας. Κι εκεί ακριβώς βρίσκεται η διαχρονική δύναμη αυτών των δύο έργων: γελάς, αλλά νιώθεις πως τίποτε δεν άλλαξε πραγματικά.
Στον «Ιπτάμενο Γιατρό», ο Σγαναρέλος — αυτός ο μισός απατεώνας, μισός λαϊκός θεατρίνος — μεταμφιέζεται σε γιατρό για να βοηθήσει δύο νέους εραστές να ξεφύγουν από έναν καταναγκαστικό γάμο. Η φάρσα βασίζεται στην ταχύτητα, στις παρεξηγήσεις και στη σχεδόν ακροβατική εναλλαγή ρόλων. Ο ήρωας αλλάζει πρόσωπα, φωνές και ταυτότητες με ρυθμό που θυμίζει καρναβάλι της Κομμέντια ντελ άρτε.
Μα κάτω από αυτή τη θεατρική φρενίτιδα, ο Μολιέρος χτυπά ένα παλιό τραύμα της κοινωνίας: το δικαίωμα των νέων να αγαπούν χωρίς να αγοράζονται. Ο Γκόργκιμπους δεν είναι απλώς ένας αυταρχικός πατέρας. Είναι η ίδια η εξουσία που θεωρεί τα παιδιά ιδιοκτησία της. Κι ο Σγαναρέλος, όσο γελοίος κι αν φαίνεται, γίνεται προσωρινά η δύναμη της ανατροπής. Ο ψεύτικος γιατρός θεραπεύει μια αληθινή κοινωνική αρρώστια.
Στον «Έρωτα Γιατρό», ο Μολιέρος επιστρέφει στο ίδιο μοτίβο με μεγαλύτερη ωριμότητα και δηλητηριώδη ειρωνεία. Εδώ η σάτιρα γίνεται πιο κοφτερή, πιο πολιτική, σχεδόν ανελέητη. Οι γιατροί εμφανίζονται σαν ιερατείο αλαζονείας — άνθρωποι που μιλούν ακατανόητα, διαφωνούν μεταξύ τους και ενδιαφέρονται περισσότερο για το κύρος της επιστήμης τους παρά για τον ασθενή.
Η σκηνή όπου οι γιατροί ανταλλάσσουν βαρύγδουπες ανοησίες θυμίζει επικίνδυνα πολλές σύγχρονες δημόσιες συζητήσεις. Άνθρωποι που χρησιμοποιούν δύσκολες λέξεις για να κρύψουν την αμηχανία τους. Ειδικοί που μιλούν αδιάκοπα χωρίς να ακούν τον άνθρωπο απέναντί τους. Ο Μολιέρος γελά με αυτούς, αλλά το γέλιο του έχει οργή.
Ο Σγαναρέλος εδώ είναι ακόμη πιο ενδιαφέρων ψυχολογικά. Δεν είναι κακός από μίσος· είναι φυλακισμένος στη φιλαργυρία και στον φόβο της απώλειας. Θέλει να κρατήσει την κόρη του σαν οικονομικό περιουσιακό στοιχείο. Η αγάπη του είναι λογιστική πράξη. Κι αυτή η λεπτομέρεια κάνει τον χαρακτήρα επικίνδυνα σύγχρονο. Πόσοι άνθρωποι ακόμη σήμερα δεν βαφτίζουν «φροντίδα» την ανάγκη τους να ελέγχουν τους άλλους;
Ο Μολιέρος είχε το σπάνιο χάρισμα να μετατρέπει τη φάρσα σε κοινωνικό νυστέρι. Οι ήρωές του φωνάζουν, πέφτουν, εξαπατούν και τρέχουν σαν φιγούρες λαϊκού πανηγυριού, όμως η καρδιά των έργων του παραμένει βαθιά ανθρώπινη. Οι νέοι θέλουν να αγαπήσουν. Οι γέροι φοβούνται να χάσουν δύναμη. Οι «ειδικοί» προστατεύουν το κύρος τους. Και η κοινωνία συνεχίζει να φορά σοβαρό προσωπείο ενώ βυθίζεται στο παράλογο.
Ιδιαίτερα συγκινητικό είναι πως ο Μολιέρος δεν προσφέρει επανάσταση. Προσφέρει τέχνασμα. Στα έργα του οι νέοι δεν νικούν επειδή η κοινωνία γίνεται δίκαιη, αλλά επειδή κατορθώνουν να την ξεγελάσουν. Αυτό δίνει στις κωμωδίες του μια λεπτή μελαγχολία. Το γέλιο έρχεται, αλλά η κοινωνία παραμένει ίδια. Απλώς για λίγο ξεγελάστηκε.
Και ίσως εκεί να βρίσκεται η μεγάλη αλήθεια του Μολιέρου: οι κοινωνίες αλλάζουν πιο αργά από τις καρδιές των ανθρώπων.
Σήμερα, αιώνες μετά, οι «ιπτάμενοι γιατροί» υπάρχουν παντού. Άλλοι φορούν τηλεοπτικά κοστούμια, άλλοι τίτλους, άλλοι μάσκες σοβαρότητας. Οι νέοι συνεχίζουν να παλεύουν με οικογενειακές πιέσεις, οικονομικά συμφέροντα και κοινωνικές προσδοκίες. Κι ο έρωτας εξακολουθεί να θεωρείται επικίνδυνος όταν δεν υπακούει στους κανόνες.
Ο Μολιέρος γελά μαζί μας γιατί μας γνωρίζει. Κι αυτό το γέλιο του, τέσσερις αιώνες μετά, εξακολουθεί να πονά.
🎭 Ιπτάμενος γιατρός
Ηχογράφηση: 1984 Μουσική επιμέλεια και σκηνοθεσία: Γρηγόρης Γρηγορίου Ακούγονται οι ηθοποιοί: Αγνή Βλάχου, Αλέκος Μαυρίδης, Γιώργος Γεωγλερής, Γιώργος Κωνσταντής, Ελένη Κούρκουλα, Νίκος Πόγκας, Τάσος Κωστής
🎭 Έρωτας γιατρός
Ερμηνεύουν οι ηθοποιοί: Βλάχου Αγνή, Δουλγεράκης Ντίνος, Καρατζάς Τρύφων, Κοτσίρης Λάμπρος, Βασιλείου Μάρη, Κούρκουλα Ελένη, Κωνσταντής Γιώργος, Μαυρίδης Αλέκος, Μπάρτης Γιώργος, Ντάνιας Ζανό, Πόγκας Νίκος
