00:00 Πρόλογος

01:21 Σχολείο Γυναικών

1:21 Σχολείο Συζύγων

2:24 Επίλογος

Ο Μολιέρος δεν έγραψε ποτέ απλώς για να προκαλέσει γέλιο. Πίσω από τη λεπτή ειρωνεία, την ευφυή φάρσα και τις κωμικές ανατροπές, έκρυβε πάντα μια βαθιά παρατήρηση της ανθρώπινης ψυχής. Στο Σχολείο Συζύγων και στο Σχολείο Γυναικών, ο μεγάλος Γάλλος δραματουργός ανοίγει μια τολμηρή συζήτηση για την αγάπη, την ελευθερία και την αιώνια αυταπάτη του ανθρώπου πως μπορεί να φυλακίσει αυτό που γεννήθηκε για να αναπνέει.

Το γέλιο του Μολιέρου είναι ένα γέλιο επικίνδυνο. Δεν χαϊδεύει τον θεατή. Τον πλησιάζει, τον κάνει να χαμογελάσει και την κατάλληλη στιγμή τού αποκαλύπτει πως αυτό που κοροϊδεύει στη σκηνή ίσως κατοικεί και μέσα του.

Το Σχολείο Συζύγων, που παρουσιάστηκε το 1661 στο Παρίσι, στο θέατρο του Παλαί Ρουαγιάλ, αποτελεί ένα από τα έργα όπου ο Μολιέρος αρχίζει να διαμορφώνει με μεγαλύτερη τόλμη την κοινωνική του ματιά. Ερχόμενος μετά την αποτυχία του Δον Γκαρσία της Ναβάρας, το έργο αυτό στάθηκε μια δημιουργική επιστροφή και απέδειξε πως η πραγματική περιοχή όπου βασίλευε η ιδιοφυΐα του δεν ήταν ο ηρωικός στόμφος, αλλά η καθημερινή ανθρώπινη αδυναμία.

Στην καρδιά του έργου βρίσκονται δύο αδέλφια, δύο διαφορετικές αντιλήψεις για τη ζωή και την αγάπη. Ο Αρίστ και ο Σγαναρέλος έχουν αναλάβει την προστασία δύο νεαρών κοριτσιών, της Λεονόρ και της Ιζαμπέλ. Όμως ο τρόπος που αντιλαμβάνονται αυτή την ευθύνη αποκαλύπτει δύο εντελώς αντίθετους κόσμους.

Ο Αρίστ, παρά την ηλικία του, διαθέτει μια νεότητα πνεύματος. Δεν πιστεύει πως η αγάπη κερδίζεται με δεσμά. Προσφέρει στη Λεονόρ εμπιστοσύνη, χώρο, κοινωνική ζωή, δυνατότητα επιλογής. Καταλαβαίνει κάτι που πολλοί άνθρωποι αργούν μια ολόκληρη ζωή να μάθουν: πως όποιος μένει κοντά μας από ελευθερία μάς ανήκει πολύ περισσότερο από εκείνον που μένει επειδή δεν μπορεί να φύγει.

Απέναντί του στέκεται ο Σγαναρέλος, μια από τις χαρακτηριστικές μολιερικές μορφές του ανθρώπου που γίνεται γελοίος επειδή παίρνει τον εαυτό του υπερβολικά στα σοβαρά. Ζηλιάρης, καχύποπτος και βαθιά ανασφαλής, πιστεύει πως μπορεί να δημιουργήσει την ιδανική σύντροφο περιορίζοντάς την. Η Ιζαμπέλ δεν μεγαλώνει σαν άνθρωπος αλλά σαν ιδιοκτησία που πρέπει να προστατευτεί από τον κόσμο.

Εκεί βρίσκεται και η μεγάλη ανατροπή του Μολιέρου. Ο Σγαναρέλος φοβάται τον κόσμο γιατί πιστεύει πως ο κόσμος θα του πάρει την Ιζαμπέλ. Δεν αντιλαμβάνεται πως ο ίδιος γίνεται ο λόγος που εκείνη θέλει να φύγει.

Η Ιζαμπέλ, όπως αργότερα και η Αγνή στο Σχολείο Γυναικών, δεν παρουσιάζεται ως μια αδύναμη κοπέλα που περιμένει παθητικά τη σωτηρία. Ο Μολιέρος, αιώνες πριν η γυναικεία αυτοδιάθεση γίνει κεντρικό κοινωνικό ζήτημα, δημιουργεί ηρωίδες που σκέφτονται, επινοούν και αντιστέκονται.

Η νεαρή γυναίκα χρησιμοποιεί την ίδια τη φυλακή της ως εργαλείο απόδρασης. Με εξυπνάδα και λεπτότητα μετατρέπει τον δεσμοφύλακά της σε άθελο αγγελιοφόρο του έρωτά της. Ο Σγαναρέλος, που πιστεύει πως ελέγχει τα πάντα, γίνεται χωρίς να το καταλάβει συνεργός αυτού που προσπαθεί να εμποδίσει.

Αυτή είναι η υπέροχη ειρωνεία του Μολιέρου: ο άνθρωπος συχνά χτίζει μόνος του το αποτέλεσμα που φοβάται.

Έναν χρόνο αργότερα, το 1662, ο συγγραφέας επιστρέφει στο ίδιο μεγάλο θέμα με ακόμη μεγαλύτερη ωριμότητα και τόλμη μέσα από το Σχολείο Γυναικών. Το έργο γνωρίζει τεράστια επιτυχία αλλά προκαλεί και έντονες αντιδράσεις, οδηγώντας στη διάσημη Φιλονικία του Σχολείου των Γυναικών. Δεν ήταν απλώς μια θεατρική διαμάχη. Ήταν η σύγκρουση ανάμεσα σε έναν νέο τρόπο σκέψης και σε μια κοινωνία που ένιωθε να απειλείται.

Ο Αρνόλφος είναι ίσως ακόμη πιο τραγικός μέσα στην κωμικότητά του από τον Σγαναρέλο. Είναι ένας άνθρωπος που έχει μετατρέψει τον φόβο σε φιλοσοφία ζωής. Τρομοκρατημένος από την πιθανότητα της συζυγικής απιστίας, πιστεύει πως βρήκε την τέλεια λύση: μια γυναίκα που δεν θα γνωρίζει τίποτα, δεν θα σκέφτεται τίποτα και επομένως δεν θα διεκδικεί τίποτα.

Ο Αρνόλφος παίρνει την Αγνή από μικρό παιδί και οργανώνει ολόκληρη την ύπαρξή της γύρω από τον δικό του φόβο. Την απομακρύνει από τη γνώση, την εμπειρία, την κοινωνική επαφή. Νομίζει πως η αθωότητα είναι αποτέλεσμα άγνοιας και πως η πίστη μπορεί να κατασκευαστεί μέσα από την απομόνωση.

Όμως εδώ ο Μολιέρος κάνει μια από τις πιο βαθιές παρατηρήσεις του: η αθωότητα που προέρχεται από φυλακή δεν είναι αρετή. Είναι απλώς απουσία επιλογής.

Η Αγνή είναι ένας από τους πιο ενδιαφέροντες γυναικείους χαρακτήρες του. Στην αρχή μοιάζει εύθραυστη, σχεδόν παιδική. Ο θεατής θα μπορούσε εύκολα να πιστέψει πως ο Αρνόλφος πέτυχε τον σκοπό του. Όμως η ζωή έχει μια δύναμη που δεν διδάσκεται και δεν εμποδίζεται. Όταν εμφανίζεται ο Οράτιος, δεν ξυπνά μόνο ο έρωτας μέσα της. Ξυπνά η σκέψη.

Η Αγνή αρχίζει να αντιλαμβάνεται τον εαυτό της όχι ως δημιούργημα κάποιου άλλου, αλλά ως ξεχωριστή ύπαρξη με δικαίωμα στην επιθυμία και στην επιλογή.

Αυτό ήταν και το στοιχείο που έκανε το έργο τόσο προκλητικό για την εποχή του. Ο 17ος αιώνας ήταν ένας κόσμος όπου ο γάμος συχνά αντιμετωπιζόταν ως κοινωνική συμφωνία, οικογενειακός υπολογισμός ή οικονομική στρατηγική. Ο Μολιέρος, χωρίς να κάνει κήρυγμα, τολμά να παρουσιάσει τον έρωτα ως μια φυσική δύναμη που διεκδικεί την αλήθεια της απέναντι στους κανόνες.

Δεν λέει απλώς πως οι νέοι πρέπει να αγαπηθούν. Λέει κάτι πολύ βαθύτερο: κανείς δεν μπορεί να δημιουργήσει έναν άνθρωπο σύμφωνα με τις δικές του ανασφάλειες.

Ο Αρνόλφος και ο Σγαναρέλος είναι συγγενικές ψυχές. Και οι δύο φοβούνται. Και οι δύο πιστεύουν πως αγαπούν. Και οι δύο μπερδεύουν την αγάπη με την κατοχή.

Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη τραγωδία τους κάτω από την κωμική επιφάνεια. Δεν είναι τέρατα. Δεν είναι κακοί με τη συμβατική έννοια. Είναι άνθρωποι αιχμάλωτοι μιας λανθασμένης ιδέας: πως όποιον αγαπάς πρέπει να τον προστατεύεις τόσο πολύ ώστε στο τέλος να του στερείς τη ζωή.

Ο Μολιέρος όμως γνωρίζει πως η ανθρώπινη ψυχή δεν λειτουργεί έτσι. Όσο πιο δυνατά σφίγγει το χέρι της εξουσίας, τόσο περισσότερο γεννά την ανάγκη της απόδρασης.

Η κωμωδία του δεν βρίσκεται μόνο στα τεχνάσματα, στις παρεξηγήσεις και στις ανατροπές. Βρίσκεται στη μεγάλη αντίφαση του ανθρώπου: προσπαθεί πολλές φορές να αποφύγει έναν φόβο και με τις ίδιες του τις πράξεις τον πραγματοποιεί.

Ο Σγαναρέλος φοβάται μήπως χάσει την Ιζαμπέλ και τελικά τη χάνει επειδή δεν την εμπιστεύτηκε.

Ο Αρνόλφος φοβάται μήπως η Αγνή αγαπήσει κάποιον άλλον και τελικά την οδηγεί ακριβώς εκεί, γιατί της στερεί το μοναδικό πράγμα που χρειάζεται κάθε ανθρώπινη σχέση: την ελεύθερη αναπνοή.

Μέσα από αυτά τα δύο έργα ο Μολιέρος δεν υπερασπίζεται μόνο τις γυναίκες της εποχής του. Υπερασπίζεται τον άνθρωπο απέναντι σε κάθε μορφή καταπίεσης που φορά το προσωπείο της φροντίδας.

Γιατί υπάρχουν φυλακές που δεν έχουν κάγκελα. Μπορεί να χτιστούν με καλές προθέσεις, με φόβους, με υπερβολική προστασία, ακόμη και με λέξεις όπως «το κάνω για το καλό σου».

Εκεί ακριβώς βρίσκεται η διαχρονικότητα αυτών των έργων. Ο σημερινός θεατής μπορεί να μη ζει στον κόσμο των κανονισμένων γάμων του 17ου αιώνα, όμως αναγνωρίζει ακόμη τις ίδιες ανθρώπινες συμπεριφορές. Την ανάγκη κάποιων να ελέγχουν επειδή φοβούνται. Την προσπάθεια να ορίσουν τη ζωή των άλλων πιστεύοντας πως γνωρίζουν καλύτερα. Την αγωνία απέναντι στην ελευθερία.

Το Σχολείο Συζύγων και το Σχολείο Γυναικών δεν είναι τελικά σχολεία για τις γυναίκες ή τους συζύγους. Είναι σχολεία για όλους μας.

Μας διδάσκουν πως η εμπιστοσύνη είναι πιο δυνατή από την επιτήρηση. Πως η αγάπη που χρειάζεται φρουρούς έχει ήδη χάσει τη μάχη. Πως η αληθινή σχέση δεν γεννιέται όταν κάποιος υποτάσσεται αλλά όταν δύο άνθρωποι επιλέγουν ελεύθερα να συναντηθούν.

Ακούγοντας σήμερα αυτά τα δύο αριστουργήματα του Μολιέρου, δεν ακούμε μόνο τη φωνή ενός συγγραφέα του 17ου αιώνα. Ακούμε έναν δημιουργό που τόλμησε να γελάσει με τις βεβαιότητες της εποχής του και να υπενθυμίσει πως η μεγαλύτερη κωμωδία της ανθρωπότητας είναι συχνά η ψευδαίσθησή της πως μπορεί να ελέγξει την ίδια τη ζωή.

🌹 Τελικός στοχασμός

Ο Μολιέρος μάς αφήνει μια αλήθεια απλή αλλά δύσκολη: ο άνθρωπος δεν ανθίζει εκεί όπου τον φυλάνε, αλλά εκεί όπου τον εμπιστεύονται. Γιατί η καρδιά δεν μαθαίνει να αγαπά σε σχολείο υποταγής. Μαθαίνει μόνο εκεί όπου υπάρχει φως, ελευθερία και χώρος για να ανοίξει τα φτερά της.

Σχολείο γυναικών

Μετάφραση: Κώστας Βάρναλης Ραδιοσκηνοθεσία: Γιώργος Εμιρζάς Ακούγονται οι ηθοποιοί: Γιώργος Δάνης, Γιώργος Γεωγλερής, Αλμπέρτο Εσκενάζυ, Ματίνα Καρρά, Κική Ρέπα, Αγαπητός Μανδαλιός, Τάκης Χρυσικάκος, Νίκος Γαλιάτσος, Ηλίας Ασπρούδης

Σχολείο συζύγων

Σκηνοθεσία: Νίκος Πράπας Ακούγονται οι ηθοποιοί: Τζένη Ρουσέα, Στέφανος Φωτιάδης, Θάνος Λειβαδίτης, Γιώργος Νέζος, Αθηνόδωρος Προύσαλης, Αγνή Βλάχου, Άννα Πολυτίμου, Νάσος Χριστογιανόπουλος

📜 Εγγραφή στο κανάλι για περισσότερα θεατρικά έργα, μυστήριο και vintage ατμόσφαιρα!

https://www.youtube.com/@angeligeorgia808

Δεν πουλάμε ψυχή. Κρατάμε το φως αναμμένο

👉 https://angeligeorgiastoryteller.gr/support

Ό,τι αγάπησα και διάβασα, το αφήνω να βρει νέο σπίτι

👉 Metabook: https://metabook.gr/angel67

🍀 Angeli Georgia Storyteller of Light 💖